ยินดีต้อนรับ

สถานการณ์โลก วิเคราะห์สถานการณ์ร้อน วิจารณ์เหตุการณ์ระหว่างประเทศล่าสุดตามหลักวิชาการ
เข้าใจโลกวันนี้ เพื่อโลกวันพรุ่งนี้
สามารถร่วมพูดคุยและเกาะติดข่าวสำคัญรายวันผ่าน Facebook ของผม 'สถานการณ์โลก ชาญชัย' และ Twitter ที่ chanchaiCK

วันจันทร์ที่ 23 พฤษภาคม พ.ศ. 2559

ความสัมพันธ์อาเซียน-รัสเซียกับการประชุมสุดยอดครั้งที่ 3

22 พฤษภาคม 2016
ชาญชัย คุ้มปัญญา
(ตีพิมพ์ใน คอลัมน์ “สถานการณ์โลก” ไทยโพสต์ ปีที่ 20 ฉบับที่ 7136 วันอาทิตย์ที่ 22 พฤษภาคม พ.ศ.2559)
            การเจรจาอาเซียน-รัสเซีย (Dialogue ASEAN–Russia) เริ่มต้นจากเมื่อกรกฎาคม 1991 รัฐบาลมาเลเซียเชิญรัสเซียเข้าร่วมการประชุมรัฐมนตรีต่างประเทศอาเซียน (ASEAN Ministerial Meeting: AMM) ในฐานะแขกรับเชิญ และเริ่มนับรัสเซียเป็นคู่เจรจาเต็มตัวเมื่อรัสเซียเข้าร่วมการประชุมรัฐมนตรีต่างประเทศอาเซียน (ASEAN Ministerial Meeting: AMM) เมื่อกรกฎาคม 1996 ที่อินโดนีเซีย
2004 กลายเป็นปีสำคัญเพราะรัสเซียลงนามในสนธิสัญญาไมตรีและความร่วมมือในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (Treaty of Amity and Cooperation in Southeast Asia) เป็นการแสดงออกถึงความต้องการเป็นมิตรกับอาเซียน
            ในด้านเศรษฐกิจ มีข้อตกลงให้สิทธิพิเศษเพื่อส่งเสริมความสัมพันธ์ทางเศรษฐกิจ

การประชุมสุดยอดผู้นำอาเซียน-รัสเซีย :
            การประชุมสุดยอดอาเซียน-สหพันธรัฐรัสเซีย ครั้งแรกจัดที่มาเลเซียเมื่อธันวาคม 2005 ในครั้งนั้นประธานาธิบดีปูตินได้เข้าร่วมประชุม หารือหลายด้าน รวมทั้งประเด็นร้อนอย่างโครงการนิวเคลียร์เกาหลีเหนือ สถานการณ์ในอิรักกับอัฟกานิสถาน แถลงการณ์ของการประชุมครั้งแรกนี้เนื้อหาส่วนใหญ่เป็นเรื่องความมั่นคง รัสเซียประกาศท่าทีสนับสนุนความมั่นคงของชาติสมาชิกอาเซียน ความร่วมมือต่อต้านภัยคุกคามรูปแบบใหม่
            ด้านเศรษฐกิจประกาศท่าทีร่วมจะร่วมมือด้านเศรษฐกิจอย่างกว้างขวาง ตั้งแต่ SMEs กิจการด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี พลังงาน เหมืองแร่ การขนส่ง สารสนเทศ การพัฒนาทรัพยากรบุคคล การดูแลรักษาสิ่งแวดล้อม การท่องเที่ยว กีฬา รวมถึงกลไกเพื่อความร่วมมือเป็นผล

            การประชุมสุดยอดครั้งที่ 2 จัดขึ้นที่เวียดนามเมื่อตุลาคม 2010 ประธานาธิบดีดมิทรี เมดเวเดฟ (Dmitry Medvedev) เป็นตัวแทนฝ่ายรัสเซีย (ในสมัยนั้นปูตินดำรงตำแหน่งนายกฯ หลังดำรงตำแหน่งประธานาธิบดีมาแล้ว 2 สมัยซ้อน ก่อนกลับมาเป็นประธานาธิบดีอีกครั้งจนถึงปัจจุบัน)
            แถลงการณ์ร่วมของการประชุมครั้งที่ 2 นอกจากแสดงท่าทีจุดยืนเดิม ยังแสดงให้เห็นถึงพัฒนาการความสัมพันธ์ ต้องการเพิ่มความร่วมมือที่ใกล้ชิดมากยิ่งขึ้น พูดถึงการการลดอาวุธนิวเคลียร์ ให้อาเซียนเป็นเขตปลอดนิวเคลียร์ และการวางแนวทางเพื่อรองรับสถานการณ์ในภูมิภาคเอเชียแปซิฟิก
            ในด้านเศรษฐกิจ โดยรวมแล้วยังมีลักษณะเช่นเดิม ส่งเสริมการค้าเสรี รัสเซียยังคงพยายามผลักดันอุตสาหกรรมไฟฟ้าพลังนิวเคลียร์ของตน ส่วนด้านสังคม-วัฒนธรรม ให้ความสำคัญกับบางประเด็น เช่น ความช่วยเหลือหากเกิดภัยพิบัติ ความร่วมมือเพื่อบรรลุเป้าหมายการพัฒนาแห่งสหัสวรรษ (Millennium Development Goals) ความร่วมมือด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี การสื่อสาร ภาวะโลกร้อน ส่งเสริมการท่องเที่ยว

การประชุมสุดยอดครั้งที่ 3 :
            การประชุมสุดยอดครั้งนี้เป็นครั้งที่ 3 ชื่อเต็มว่า “การประชุมสุดยอดอาเซียน-สหพันธรัฐรัสเซีย สมัยพิเศษ” (ASEAN – Russia Commemorative Summit) เป็นการเฉลิมฉลองครบรอบ 2 ทศวรรษ ความสัมพันธ์อาเซียน-รัสเซีย (เริ่มนับจากปี 1996 ที่รัสเซียเป็นคู่เจรจาเต็มตัว)  
            ที่ประชุมได้ออกแถลงการณ์ Sochi Declaration สาระสำคัญคือแสดงจุดยืนว่าโลกกำลังมุ่งสู่ระบบหลายขั้ว โครงสร้างความมั่นคงภูมิภาคจะต้องเปิดเผยโปร่งใส ทุกฝ่ายมีส่วนร่วม ตั้งอยู่บนกฎหมายระหว่างประเทศ หลักความเสมอภาค
การเจรจาอาเซียน-รัสเซียจะต้องตั้งอยู่บนหลักเสมอภาค เป็นประโยชน์ร่วม มีความรับผิดชอบร่วมที่จะส่งเสริมสันติภาพ เสถียรภาพ ความมั่นคง ความมั่งคั่ง เศรษฐกิจเติบโต การพัฒนาอย่างยั่งยืนและความก้าวหน้าทางสังคมในภูมิภาคเอเชียแปซิฟิก
การเจรจาและกลไกทำงานลำดับต่อไปจะผ่าน ASEAN-Russian Federation Dialogue Partnership และกลไกต่างๆของอาเซียน

ในด้านความมั่นคงจะยังคงเดินหน้าให้ภูมิภาคเป็นเขตปลอดอาวุธนิวเคลียร์ กระชับความร่วมมือต่อต้านภัยคุกคามทุกรูปแบบโดยเน้นผ่านกลไกสหประชาชาติ
รักษาการเดินเรือเสรี การบินเสรี ไม่แก้ปัญหาด้วยการใช้กำลังหรือขู่ว่าจะใช้กำลัง เจรจาแก้ปัญหาด้วยสันติวิธีตามหลักสากล กฎหมายระหว่างประเทศ สนับสนุนให้ปฏิบัติตามปฏิญญาว่าด้วยแนวปฏิบัติของภาคีในทะเลจีนใต้ (Declaration on the Conduct of Parties in the South China Sea) อย่างสมบูรณ์ และข้อสรุปเบื้องต้นของ “แนวปฏิบัติในทะเลจีนใต้” (Code of Conduct on South China Sea) บนหลักฉันทามติ
ตอกย้ำความสำคัญของการประชุมสุดยอดเอเชียตะวันออก เพื่อบรรดาผู้นำได้พูดคุยหารือประเด็นสำคัญๆ ทั้งทางการเมือง เศรษฐกิจ บนประโยชน์ร่วม ความกังวลร่วม รวมทั้งการหารือพหุภาคีวางโครงสร้างความมั่นคงภูมิภาค

ด้านเศรษฐกิจ จะหารือเพื่อส่งเสริมความร่วมมือระหว่างอาเซียน สหภาพเศรษฐกิจยูเรเชีย (Eurasian Economic Union: EAEU) และองค์การความร่วมมือเซี่ยงไฮ้ (Shanghai Cooperation Organization) ส่งเสริมการพัฒนาเศรษฐกิจอย่างยั่งยืน การจัดการเศรษฐกิจโลก ระบบการเงินที่ประกอบด้วยตัวแทนของฝ่ายต่างๆ มากขึ้น ส่งเสริมการค้าพหุภาคีที่ต่างมีสิทธิ์และโอกาสเท่าเทียมกัน
ด้านสังคมและวัฒนธรรม ส่งเสริมการแลกเปลี่ยนนักศึกษา การฝึกอบรบ เรียนรู้จักวัฒนธรรมของกันและกัน ส่งเสริมความร่วมมือด้านสิ่งแวดล้อม สุขภาพ การจัดการน้ำ
            โดยรวมแล้วเนื้อหาส่วนใหญ่สอดคล้องตอกย้ำแถลงการณ์ฉบับก่อนๆ และปรับปรุงเพิ่มเติมบางประเด็น

เอกสารสำคัญอีกฉบับคือ Comprehensive Plan of Action to Promote Cooperation between the Association of Southeast Asian Nations and the Russian Federation (2016-2020) เนื้อหาหลายส่วนซ้ำกับ Sochi Declaration สาระสำคัญเพิ่มเติมคือ การระบุอย่างชัดเจนว่าทั้งอาเซียนกับรัสเซียจะเพิ่มบทบาทตนในโครงสร้างความมั่นคงภูมิภาค ภายใต้หลักการ กรอบแนวทางของอาเซียนและกฎหมายระหว่างประเทศ ร่วมแก้ปัญหาผู้ก่อการร้าย อาชญากรรมข้ามชาติ ธุรกิจผิดกฎหมายต่างๆ
สังเกตว่าเรื่องก่อการร้ายเป็นประเด็นที่ให้ความสำคัญเป็นพิเศษ พยายามดำเนินตามกรอบความร่วมมือที่มีอยู่ทั้งระดับพหุภาคี ทวิภาคี ราวกับว่าที่มาผ่านยังไม่เพียงพอ ตอกย้ำว่าภัยคุกคามมีอยู่จริงและทวีความรุนแรง
ในด้านเศรษฐกิจ ให้ความสำคัญกับการศึกษาระบบการค้าของกันและกัน ระบบศุลกากร ภาษี ส่งเสริมระบบการค้าที่มีเสถียรภาพ ความร่วมมือด้านพลังงานเป็นประเด็นที่เอ่ยถึงเป็นพิเศษ กล่าวถึงพลังงานนิวเคลียร์และพลังงานทางเลือกต่างๆ

วิเคราะห์องค์รวมและสรุป :
            ประการแรก ความร่วมมืออย่างเป็นรูปธรรม
            ความร่วมมือด้านเศรษฐกิจเป็นโอกาสที่มีศักยภาพ ปี 2014 การค้าระหว่างอาเซียน-รัสเซียเพิ่มขึ้นถึงร้อยละ 13 จาก 19.9 พันล้านดอลลาร์เป็น 22.5 พันล้าน ในแง่ปริมาณนับว่ายังเพิ่มได้อีกมาก ปัญหาคือทำอย่างไรจึงจะเกื้อหนุนให้ภาคเอกชนทั้ง 2 ฝ่ายทำธุรกิจ รัสเซียตั้งอยู่ในตำแหน่งที่ห่างไกลเมื่อเทียบกับประเทศจีน ญี่ปุ่น หรือแม้กระทั่งสหรัฐ ความไม่คุ้นเคยระบบการค้าการลงทุนของกันและกัน แม้มีความพยายามหลายอย่าง วางระบบกลไกความร่วมมือ แต่ดูเหมือนว่ายังต้องพยายามอีกมาก

ประการที่ 2 ”รัสเซีย” ไพ่ใบใหม่ของอาเซียน
            ในด้านการเมืองระหว่างประเทศ รัสเซียไม่เพียงต้องการฐานะ “ไม่เป็นปรปักษ์” ยังต้องการความเป็นมิตร สอดคล้องกับความต้องการของอาเซียน การยกระดับความสัมพันธ์ด้านการเมืองระหว่างประเทศจึงเป็นเรื่องที่พัฒนาอย่าง “ก้าวกระโดด” 
            แถลงการณ์ Sochi Declaration ส่วนใหญ่พูดถึงแนวนโยบายของอาเซียน ดังนั้นถ้ายึดถ้อยแถลงจะไปตามทิศทางของอาเซียน มีการพูดถึงบทบาทของรัสเซีย ให้รัสเซียเข้ามามีบาทให้ภูมิภาค อย่างไรก็ตามการที่รัสเซียเป็นเจ้าภาพส่งเสริมสถานะของรัสเซีย และต้องตระหนักว่าไม่ว่าอย่างไรรัสเซียคือชาติมหาอำนาจ

เล ลุงมินห์ (Le Luong Minh) เลขาธิการอาเซียน กล่าวถึงบทบาทรัสเซียต่อภูมิภาคว่ารัสเซียหวังเข้ามามีบทบาทในย่านนี้ซึ่งอาเซียนยินดี ขณะนี้อยู่ระหว่างการหารือ อยากให้รัสเซียมีบทบาทความมั่นคงผ่านกลไกของอาเซียน เช่น การประชุมอาเซียนว่าด้วยความร่วมมือด้านการเมืองและความมั่นคงในภูมิภาคเอเชีย-แปซิฟิก (ARF) การประชุมสุดยอดเอเชียตะวันออก (EAS)
            เป็นที่ยอมรับทั่วไปว่าอาเซียนพยายามถ่วงดุลจีนกับฝ่ายสหรัฐ (รวมญี่ปุ่น) รัสเซียกำลังจะเป็น “ไพ่ใบใหม่” ของอาเซียน ในขณะที่รัฐบาลรัสเซียภายใต้ประธานาธิบดีปูตินหวังเพิ่มบทบาทของตนผ่านเวทีอาเซียน สถานการณ์ในเอเชียตะวันออกไกลที่ใกล้รัสเซียมีลักษณะต้องเผชิญหน้ากับฝ่ายสหรัฐอยู่แล้ว บทบาทของรัสเซียต่อภูมิภาคอาเซียนจึงเป็นการพ่วงเข้ากับเอเชียตะวันออกไกล
การประชุมสุดยอดครั้งที่ 3 มีความสำคัญต่ออาเซียนกับสถานการณ์เอเชียแปซิฟิก ได้ประกาศอย่างชัดแจ้งว่าทั้งอาเซียนกับรัสเซียต่างจะเข้ามามีบทบาทโครงการความมั่นคงของภูมิภาคเอเชียแปซิฟิก

            ความสัมพันธ์ระหว่างรัสเซียกับอาเซียนและชาติสมาชิกอาเซียนไม่ใช่เรื่องใหม่ แต่ถ้านับตั้งแต่สิ้นสุดสหภาพโซเวียตกลายเป็นรัสเซียในระบอบประชาธิปไตยปัจจุบัน ถือว่าเป็นการเปิดหน้าประวัติศาสตร์ความสัมพันธ์ยุคใหม่ ภายใต้บริบทปัจจุบัน รัสเซียอยู่ในตำแหน่งที่เป็นมิตรและสามารถเป็นมิตรที่ดีของชาติสมาชิกอาเซียนทุกประเทศ การประชุมสุดยอดผู้นำครั้งที่ 1 และ 2 ได้วางรากฐานและพัฒนาความสัมพันธ์ไปในทิศทางนี้ การประชุมครั้งล่าสุดตอกย้ำทิศทางดังกล่าว ส่วนการที่รัสเซียที่ก้าวเข้ามามีบทบาทจริงจังเพียงใด กาลเวลาจะเป็นผู้ให้คำตอบ
            อาเซียน ความเป็นไปของภูมิภาคเอเชียแปซิฟิก บรรดาชาติมหาอำนาจ กำลังขยับเข้าใกล้ขึ้นเรื่อยๆ
------------------------------
บทความที่เกี่ยวข้อง :
ทฤษฎีดุลแห่งอำนาจเป็นแนวคิดจากสำนักสัจนิยมที่ใช้กันแพร่หลาย ถ่วงดุลฝ่ายที่เป็นอริ ไม่ให้ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเป็นฝ่ายได้เปรียบ หวังเป็นเหตุไม่ให้คิดทำสงครามต่อกัน อาเซียนกำลังใช้ทฤษฎีดุลแห่งอำนาจถ่วงดุลจีนกับฝ่ายสหรัฐ เพื่อชี้ชวนให้ทุกฝ่ายดำเนินนโยบายกับอาเซียนอย่างสร้างสรรค์ แต่ทฤษฎีดุลแห่งอำนาจมีจุดอ่อนเช่นกัน จึงต้องใช้อย่างระมัดระวัง

บรรณานุกรม:
1. ASEAN. (2016, January). OVERVIEW ASEAN-RUSSIA DIALOGUE PARTNERSHIP. Retrieved from http://www.asean.org/storage/2016/01/4Jan/Overview-ASEAN-Russia-January-2016-cl.pdfship
2. ASEAN Centre. (2005). ASEAN–Russia Agreement on Economic Development Cooperation. Retrieved from http://asean.mgimo.ru/en/partnership
3. ASEAN Centre. (2005). ASEAN–Russia Joint Declaration on Progressive and Comprehensive Partnership. Retrieved from http://asean.mgimo.ru/en/partnership
4. ASEAN Centre. (2010). Joint Statement of the Second ASEAN–Russia Summit, Hanoi, October 30, 2010. Retrieved from http://asean.mgimo.ru/en/partnership
5. ASEAN-RUSSIA SUMMITS. (2016). ASEAN-Russia Commemorative Summit. Retrieved from http://en.russia-asean20.ru/russia_asean/20160309/7828.html
6. ASEAN-RUSSIA SUMMITS. (2016, May 20). Comprehensive Plan of Action to Promote Cooperation between the Association of Southeast Asian Nations and the Russian Federation (2016-2020). Retrieved from http://en.russia-asean20.ru/load/195057
7. ASEAN-RUSSIA SUMMITS. (2016, May 20). SOCHI DECLARATION of the ASEAN-Russian Federation Commemorative Summit to Mark the 20th Anniversary of ASEAN-Russian Federation Dialogue Partnership. Retrieved from http://en.russia-asean20.ru/load/195097
8. Hendrajit. (2016, March 15). Indonesia should promote a new power balance in Southeast Asia through the ASEAN-Russia Summit in May 2016. The Global Review. Retrieved from http://www.theglobal-review.com/content_detail.php?lang=id&id=18840&type=102#.Vzx0SzV97IU
9. HISTORY OF ASEAN-RUSSIA DIALOGUE PARTNERSHIP. (2016). ASEAN-Russia Commemorative Summit. Retrieved from http://en.russia-asean20.ru/russia_asean/20160309/9413.html
10. Nikitskiy, Eugene. (2014, June 30). ASEAN Secretary General reacts favorably to Russia’s Asian pivot. Russia Direct. Retrieved from http://www.russia-direct.org/qa/asean-secretary-general-reacts-favorably-russia%E2%80%99s-asian-pivot
-----------------------------