วันอาทิตย์ที่ 6 กรกฎาคม พ.ศ. 2557

ความขัดแย้งระหว่างสหรัฐอเมริกากับรัสเซียในวิกฤตยูเครนเป็นสงครามเย็นหรือไม่ (ตอนแรก)

พฤษภาคม 2014
ชาญชัย คุ้มปัญญา
บทความทั้งหมดมี 3 ตอน แยกตีพิมพ์ใน นิตยสารหนังสือข่าวทหารอากาศ จำนวน 3 เล่ม คือ ปีที่ 74 ฉบับที่ 5, 6 และ 7 เดือนพฤษภาคม มิถุนายน และพฤษภาคม 2557.
(หมายเหตุ : แบ่งนำเสนอเป็น 3 ตอน)

            จากสถานการณ์ความขัดแย้งระหว่างสหรัฐอเมริกากับรัสเซียต่อวิกฤตยูเครน การประกาศแยกตัวออกของไครเมีย สื่อตะวันตก นักวิเคราะห์หลายคนใช้คำว่า “สงครามเย็น” (Cold War) ในทำนองว่าเกิดความขัดแย้งเหมือนสมัยสงครามเย็นในอดีต แม้กระทั่งบุคคลสำคัญๆ เช่น นายจอห์น แคร์รี่ รัฐมนตรีต่างประเทศสหรัฐฯ กล่าวเตือนรัสเซียให้เลี่ยงการเผชิญหน้าอย่างที่เกิดขึ้นในสมัยสงครามเย็น และนายบารัก โอบามา ประธานาธิบดีสหรัฐฯ กล่าวเมื่อวันที่ 19 กุมภาพันธ์ เตือนว่าไม่ควรปล่อยให้สถานการณ์ยูเครนกลายเป็น “กระดานหมากรุกเหมือนสมัยสงครามเย็น” ที่สหรัฐฯ เผชิญหน้ากับรัสเซีย
            เป็นที่มาของคำถามว่าการเผชิญหน้า ความขัดแย้งที่เกิดขึ้นจากวิกฤตยูเครนคือสงครามเย็นรอบใหม่หรือไม่ บทความนี้จะวิเคราะห์เพื่ออธิบายสงครามเย็น และข้อวิพากษ์ดังนี้

นิยามสงครามเย็น :
            การตอบคำถามดังกล่าว สามารถตั้งต้นด้วยการอธิบายนิยาม ในทางวิชาการคำว่า “สงครามเย็น” ไม่ได้มีเพียงนิยามเดียว ขึ้นกับมุมมองต่อเหตุการณ์ นายเจฟฟรีย์ โรเบิร์ตส (Geoffrey Roberts) อธิบายว่าเวลาพูดคำว่า “สงครามเย็น” จะเป็นการพูดจากมุมมองของฝ่ายตะวันตกล้วนๆ หากมองจากมุมของสหภาพโซเวียต จะมองว่าเป็นช่วงเวลาที่โซเวียตพยายามอยู่อย่างสงบ และต้องการรื้อฟื้นความสัมพันธ์กับปรปักษ์ (détente)
            ในที่นี้จะเน้นอธิบายตามแนวทางของฝ่ายตะวันตก ให้นิยามว่า สงครามเย็น (Cold War) หมายถึง สภาวะแวดล้อมที่มีความตึงเครียด ความเป็นปรปักษ์ การแข่งขันระหว่างค่ายประชาธิปไตยที่มีสหรัฐฯ เป็นผู้นำ กับค่ายสังคมนิยมคอมมิวนิสต์ที่มีสหภาพโซเวียตเป็นผู้นำ

ลักษณะสงครามเย็น :
            จากนิยามข้างต้น ชี้ให้เห็นลักษณะสำคัญบางประการ เช่น คู่ความขัดแย้งหลักคือสหรัฐฯ กับสหภาพโซเวียต ระหว่างค่ายเสรีนิยมประชาธิปไตยกับค่ายสังคมนิยมคอมมิวนิสต์ ในความจริงแล้วสงครามเย็นมีลักษณะสำคัญๆ อีกหลายประการ บางอย่างตรงกับสถานการณ์ความขัดแย้งจากยูเครน บางอย่างแตกต่าง และบางอย่างอยู่ก้ำกึ่งระหว่างทั้ง 2 ในบทความนี้จะนำเสนอลักษณะบางประการที่สำคัญโดยสังเขป ดังนี้

ลักษณะที่ตรงกันหรือใกล้เคียง :
            วิกฤตยูเครนในปัจจุบันกับสงครามเย็นในอดีต มีส่วนที่ตรงกันหรือใกล้เคียงกัน ดังนี้
            ประการแรก การแผ่ขยายอิทธิพลในระดับภูมิภาค ระดับโลก
            เมื่อสหภาพโซเวียตแตกออกเป็นหลายประเทศ ประเทศรัสเซียก็เปลี่ยนการปกครองเป็นระบอบประชาธิปไตย ท่ามกลางภาวะเศรษฐกิจภายในที่ย่ำแย่ ฐานะการคลังอยู่ในสภาพเกือบล้มละลาย ค่าเงินอ่อนตัวอย่างหนัก ระบบการเมืองการปกครองยังไร้เสถียรภาพ รัฐบาลในช่วงนั้นจึงมุ่งอยู่กับการรักษาเสถียรภาพภายในประเทศ รักษาเสถียรภาพทางเศรษฐกิจที่อยู่ระหว่างการปรับเปลี่ยนจากสังคมนิยมมาสู่ทุนนิยมเต็มตัว
            ในช่วงหลายปีแห่งการปรับเปลี่ยนดังกล่าว รัสเซียยังได้ชื่อว่าเป็นชาติมหาอำนาจ เนื่องจากยังเป็นสมาชิกถาวรคณะมนตรีความมั่นคงสหประชาชาติ มีอาวุธนิวเคลียร์ และยังเป็นประเทศที่มีขนาดพื้นที่ใหญ่ที่สุดในโลก เพียงแต่ได้ลดระดับจากชาติอภิมหาอำนาจมาเป็นชาติมหาอำนาจลำดับรอง

            ประเทศรัสเซียเริ่มยิ่งใหญ่อีกครั้งเมื่อนายวลาดิมีร์ ปูติน (Vladimir Putin) ขึ้นดำรงตำแหน่งประธานาธิบดีบริหารประเทศ พยายามฟื้นฟูอิทธิพลในระดับภูมิภาค นักวิเคราะห์บางคนเชื่อว่า หากรัสเซียประสบความสำเร็จในการที่ครอบงำยูเครน ก็จะทำให้ประเทศอื่นๆ รอบข้างรัสเซียยอมอยู่ใต้อิทธิพลรัสเซียมากขึ้น
            เมื่อเทียบกับสมัยสงครามเย็น ที่สหภาพโซเวียตมีอิทธิพลครอบงำหลายประเทศในยุโรปตะวันออก สร้างขั้วสังคมนิยมคอมมิวนิสต์ มีอาวุธนิวเคลียร์ เผชิญหน้ากับขั้วเสรีนิยมประชาธิปไตย สหภาพโซเวียตอยู่ในฐานะเป็น 1 ใน 2 อภิมหาอำนาจโลก รัสเซียในปัจจุบันจึงอยู่ในภาวะฟื้นฟูอิทธิพลของตนอีกครั้ง โดยเฉพาะในทวีปยุโรปกับเอเชีย

            ทางด้านสหรัฐฯ แม้นักวิเคราะห์หลายคนชี้ว่าอิทธิพลกำลังลดน้อยถอยลง แต่สหรัฐฯ ยังอยู่ในฐานะมหาอำนาจอันดับ 1 ของโลก และพยายามคงอิทธิพลของตนไว้ นายบารัก โอบามา ประธานาธิบดีคนปัจจุบัน ยืนยันบทบาทด้านความมั่นคงโลก กล่าวว่าเมื่อทบทวนประวัติศาสตร์ชาติจะพบว่า “สหรัฐอเมริกาเป็นหนึ่งในเสาหลักของความมั่นคงโลกมาเกือบ 7 ทศวรรษแล้ว ... ภาระของผู้นำนั้นมักจะหนักเสมอแต่โลกจะดีขึ้นถ้าเราแบกรับภาระเหล่านี้”
            เรื่องที่จำต้องตระหนักคือ รัฐบาลโอบามาไม่คิดที่จะแทรกแซงทุกเรื่องราว ประธานาธิบดีโอบามากล่าวว่า “อเมริกาไม่ใช่ตำรวจโลก” สิ่งเลวร้ายเกิดขึ้นทั่วโลก เกินกว่าที่อเมริกาจะแก้ไขทุกเรื่องร้ายให้กลับเป็นดี รัฐบาลโอบามาจึงเลือกพัวพัน (engage) เฉพาะเรื่องที่สอดคล้องกับผลประโยชน์ต่อตนเอง
            ความปรารถนาที่จะแผ่ขยายอิทธิพล ผลประโยชน์แห่งชาติที่ต้องการจึงเป็นหนึ่งในตัวแปรสำคัญต่อสถานการณ์ยูเครน

            ประการที่สอง ทั้ง 2 ฝ่ายต่างสะสมอาวุธจำนวนมาก รวมทั้งอาวุธนิวเคลียร์
            นับจากที่โลกมีอาวุธนิวเคลียร์เป็นต้นมา อาวุธดังกล่าวกลายเป็นเครื่องมือทรงพลัง ทำให้ประเทศผู้ครอบครองมีอำนาจ เป็นที่เกรงกลัว
            ในยุคสงครามเย็น ความเป็นปฏิปักษ์ ความกลัวที่จะพ่ายแพ้สงคราม ทำให้ต่างฝ่ายต่างเสริมสร้างกองทัพ สะสมอาวุธจำนวนมาก รวมทั้งอาวุธนิวเคลียร์จนมากพอที่จะทำลายอารยธรรมโลก และด้วยความกลัวต่ออำนาจการทำลายล้างดังกล่าว ต่างจึงหลีกเลี่ยงการยั่วยุที่จะก่อให้เกิดสงครามนิวเคลียร์
            เมื่อสิ้นสุดสงครามเย็น ระดับภัยคุกคามลดลงต่ำ ทั้งสหรัฐฯ กับรัสเซียต่างลดจำนวนอาวุธทั้งสงครามตามแบบและอาวุธนิวเคลียร์ อย่างไรก็ตาม สหรัฐฯ ยังเป็นประเทศที่มีพลังอำนาจการรบสูงสุด ส่วนรัสเซียกำลังฟื้นฟูพลังอำนาจการรบให้เพียงพอแก่การป้องกันประเทศ สมกับฐานะชาติมหาอำนาจ
            การเผชิญหน้าระหว่างสหรัฐฯ กับรัสเซียในขณะนี้ จึงเป็นการเผชิญหน้าระหว่าง 2 มหาอำนาจทางทหารของโลกเหมือนเช่นสงครามเย็นในอดีต

            ประการที่สาม ต่างฝ่ายต่างระมัดระวัง ควบคุมความขัดแย้ง
            ดังที่กล่าวแล้วว่าความกลัวต่ออำนาจทำลายล้างของอาวุธนิวเคลียร์และสงครามโลก ทำให้ทั้ง 2 ฝ่ายต่างพยายามควบคุมความขัดแย้งให้อยู่ในกรอบ บ่อยครั้งจึงเป็นเพียงความขัดแย้งทางการเมืองระหว่างประเทศ ไม่ถึงขั้นเกิดสงครามเต็มรูปแบบ
            เมื่อเอ่ยถึงสถานการณ์ตึงเครียดของสงครามเย็นก็ต้องพูดถึง “วิกฤตการณ์ขีปนาวุธคิวบา” (Cuban Missle Crisis) นักวิชาการหลายคนเห็นตรงกันว่าเมื่อเดือนตุลาคม 1962 คือช่วงตึงเครียดที่สุดของสงครามเย็น เมื่อสหภาพโซเวียตอยู่ระหว่างการติดตั้งและขนส่งขีปนาวุธเข้าไปในคิวบาหลากหลายชนิด ทั้งขีปนาวุธพื้นสู่อากาศ และขีปนาวุธติดหัวรบนิวเคลียร์ ทั้งแบบพิสัยกลางและพิสัยไกล อีกทั้งยังมีเจ้าหน้าที่โซเวียตราว 45,000 นายกำลังปฏิบัติหน้าที่ต่างๆ ในคิวบา
            ประธานาธิบดีจอห์น เอฟ. เคนเนดี  (John F. Kennedy) สั่งประเทศเตรียมทำสงคราม และส่งเรือรบจำนวนมากเพื่อสกัดกั้นกองเรือรัสเซียที่กำลังเดินทางมาคิวบา ประกาศว่าพร้อมจะทำสงครามนิวเคลียร์กับสหภาพโซเวียตหากโซเวียตไม่ถอนขีปนาวุธออกจากคิวบา ในที่สุด 2 ฝ่ายตกลงกันได้ สถานการณ์คืนสู่ความสงบ “วิกฤตการณ์ขีปนาวุธคิวบา” เป็นกรณีตัวอย่างชี้ให้เห็นว่า 2 อภิมหาอำนาจต่างระวังที่จะเผชิญหน้าจนถึงขั้นเกิดสงครามระหว่างกันโดยตรง

            เมื่อเทียบกับสถานการณ์ยูเครนในปัจจุบัน จะพบว่า 2 ฝ่ายต่างระวังไม่ยั่วยุให้เกิดการเผชิญหน้า สหรัฐฯ กับพันธมิตรเน้นการตอบโต้ด้วยการคว่ำบาตร โดดเดี่ยวรัสเซีย ในขณะที่รัสเซียมองว่าที่มาของปัญหามาจากการเมืองภายในยูเครน จึงเปิดทางว่าต้องการไขปัญหายูเครนผ่านการเลือกตั้งใหม่อีกครั้ง

            ประการที่สี่ การเสริมสร้างพันธมิตรเพื่อประโยชน์ด้านความมั่นคงทางทหารและเศรษฐกิจ
            ในช่วงสงครามเย็นมีองค์การระหว่างประเทศเกิดขึ้นจำนวนมาก ทั้งระดับโลกกับระดับภูมิภาค แสดงถึงการจับขั้ว หนึ่งในองค์การที่โดดเด่นคือ องค์การสนธิสัญญาแอตแลนติกเหนือ (North Atlantic Treaty Organisation) หรือนาโต
            วัตถุประสงค์ของนาโตในระยะนั้นมีเพื่อสงครามเย็นโดยเฉพาะ นั่นคือ เพื่อจัดตั้งระบบพันธมิตรทางทหารถ่วงดุลอำนาจกับฝ่ายคอมมิวนิสต์ ให้ความช่วยเหลือประเทศสมาชิกในกรณีที่ถูกคุกคามจากภายนอก
            ที่น่าสนใจคือแม้สงครามเย็นจะสิ้นสุดลงแล้วกว่า 2 ทศวรรษ แต่นาโตยังคงอยู่ นายลีออน อี. พาเน็ตต้า (Leon E. Panetta) รัฐมนตรีกลาโหมสหรัฐฯ กล่าวเมื่อไม่นานนี้ว่า พันธมิตรนาโตที่กินเวลายาวนานกว่า 60 ปี “ยังเป็นรากฐานแห่งหุ้นส่วนระดับโลกของอเมริกา” นาโตในวันนี้ยังเป็นกองกำลังที่มีประสิทธิภาพ มีขีดความสามารถ เป็นพันธมิตรทางทหารที่มั่นคงยาวนาน เพียงแต่ต้องปรับให้ทันต่อภัยคุกคามความมั่นคงสมัยใหม่ที่หลากหลาย ท่ามกลางภาวะที่สมาชิกหลายประเทศกำลังปรับลดงบประมาณกลาโหม

            ตั้งแต่ช่วงทศวรรษ 1990 นาโตมีนโยบายขยายสมาชิกสู่ตะวันออก อันหมายถึงต้องการให้ประเทศที่แตกตัวออกจากอดีตสหภาพโซเวียต รวมทั้งประเทศยุโรปตะวันออกที่เคยเป็นพันธมิตรของโซเวียต มาเข้าเป็นสมาชิกนาโต เรื่องนี้กลายเป็นประเด็นกระทบต่อความมั่นคงของรัสเซียอย่างรุนแรง เนื่องจากรัสเซียในปัจจุบันยังยึดหลักใช้ประเทศเพื่อนบ้านใกล้เคียงเป็นเกราะ หรือเป็นแนวป้องกันประเทศของรัสเซีย
            นอกจากการร่วมมือด้านความมั่นทางทหาร ความร่วมมือทางเศรษฐกิจเป็นส่วนหนึ่งของสงครามเย็นเช่นกัน และองค์การที่โดดเด่นมากที่สุดคือ สหภาพยุโรป หรืออียู จุดเริ่มต้นของอียูคือสนธิสัญญาปารีส เมื่อปี 1951 (Paris Treaty) เป็นความร่วมมือด้านถ่านหินกับเหล็ก ประกอบด้วย 6 ชาติ ได้แก่ ฝรั่งเศส เยอมันตะวันตก อิตาลี เบลเยี่ยม ฮอลแลนด์และลักเซมเบิร์ก
            ไม่น่าเชื่อว่าอียูในปัจจุบันมีสมาชิกถึง 28 ประเทศ ในจำนวนนี้ 11 เป็นเคยเป็นพันธมิตรหรือส่วนหนึ่งของอดีตสหภาพโซเวียตมาก่อน มิตรประเทศของรัสเซียในยุโรปตะวันออกนับวันจะลดน้อยลง ในขณะที่สหภาพยุโรปมีขนาดใหญ่โตขึ้น
            ประเทศที่เข้าร่วมสมาชิกอียูจะได้รับโอกาสทางการค้าการลงทุนมากว่าประเทศนอกสมาชิก แต่สิ่งที่เสียไปคืออธิปไตย โดยเฉพาะอธิปไตยทางด้านเศรษฐกิจ ที่รัฐบาลไม่อาจตัดสินใจนโยบายเศรษฐกิจได้ด้วยตนอย่างสมบูรณ์ แต่ขึ้นกับนโยบายร่วมของสหภาพ ซึ่งมักจะอิงชาติสมาชิกที่มีอำนาจเศรษฐกิจการเมืองมากกว่า โดยเฉพาะประเทศแถบยุโรปตะวันตก
            การที่อียูมีวิสัยทัศน์ว่า คือการรวมกลุ่มของประเทศใน “ยุโรป” การแย่งชิงอิทธิพลทางเศรษฐกิจระหว่างรัสเซียกับอียูจึงเป็นเรื่องที่หลีกเลี่ยงไม่ได้

            เมื่อเทียบระหว่างช่วงสงครามเย็นกับปัจจุบัน องค์การนาโตกับอียู มีพัฒนาการไปสู่การเติบโต และปรับเปลี่ยนยุทธศาสตร์ตามบริบทโลกที่เปลี่ยนแปลง แต่โดยรวมแล้วทั้ง 2 องค์การของชาติตะวันตกนั้นเข้มแข็ง ส่วนรัสเซียอยู่ในภาวะฟื้นฟูระบบพันธมิตรขึ้นใหม่ ทั้งด้านความมั่นคงกับเศรษฐกิจ
            ในกรณีของยูเครน ทั้ง 2 ฝ่ายต้องปรารถนาดึงยูเครนเข้าเป็นพวก ชาติตะวันตกต้องการให้ยูเครนเป็นสมาชิกอียูกับนาโต ส่วนรัสเซียต้องการให้ยูเครนเข้ากลุ่มการค้า สหภาพยูเรเชีย” (Eurasian Union) เป็นที่มาของวิกฤตในขณะนี้

            โดยรวมแล้ว ความขัดแย้งระหว่างสหรัฐฯ กับรัสเซียต่อสถานการณ์ในยูเครน มีลักษณะหลายอย่างคล้ายสงครามเย็น เช่น เป็นการเผชิญหน้าระหว่าง 2 ชาติมหาอำนาจ ความต้องการแผ่ขยายอิทธิพลทั้งด้านการเมือง ความมั่นคงทางทหารและเศรษฐกิจ และทั้งคู่ยังคงระมัดระวังผลกระทบที่จะเกิดขึ้นหากสถานการณ์บานปลาย
            อย่างไรก็ตาม แม้ว่าจะมีลักษณะที่ตรงกันหรือใกล้เคียงกันหลายอย่าง แต่มีส่วนที่แตกต่างหลายข้อเช่นกัน จึงมีข้อวิพากษ์มากมายหากจะบอกว่าเป็นสงครามเย็นครั้งใหม่ ดังจะนำเสนอในตอนต่อไป
-----------------------------


ยูเครนเป็นประเทศที่น้อยคนจะรู้จัก เดิมเป็นส่วนหนึ่งของอดีตสหภาพโซเวียต เริ่มเป็นรัฐอธิปไตยหลังสิ้นสุดสงครามเย็น ตั้งแต่ปลายปี 2013 เกิดความขัดแย้งทางการเมืองที่บานปลายจนรัสเซียส่งกองกำลังเข้ายึดไครเมีย และเกิดสงครามกลางเมืองขนาดย่อมในฝั่งตะวันออกของประเทศ แต่ความสำคัญของสถานการณ์ยูเครนในขณะนี้คือการเผชิญหน้า ความขัดแย้งระหว่างชาติมหาอำนาจ 2 ฝ่าย ฝ่ายหนึ่งคือรัสเซีย อีกฝ่ายคือสหรัฐฯ กับพันธมิตรอียู การเผชิญหน้าครั้งนี้อาจรุนแรงยืดเยื้อกว่าทุกครั้งที่ผ่านมาเนื่องจากรัฐบาลรัสเซียสู้ไม่ถอย

บรรณานุกรม ตอนแรก:
1. Cohen, Stephen F. (2009). Soviet fates and lost alternatives : from Stalinism to the new Cold War. New York: Columbia University Press.
2. D'Anieri, Paul. (2012). International Politics: Power and Purpose in Global Affairs. USA: Wadsworth.
3. Dockrill, Michael L., & Hopkins, Michael F. (2006). The Cold War 1945-91 (2nd Ed.). New York: Palgrave Macmillan.
4. Monitor's Editorial Board. (2014, March 4). How Ukraine crisis can revive EU ideals. Retrieved from http://www.csmonitor.com/Commentary/the-monitors-view/2014/0304/How-Ukraine-crisis-can-revive-EU-ideals
5. Parrish, Karen. (2013, January 18). Panetta Urges New Focus for NATO. Retrieved from http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=119050
6. Remarks by the President in Address to the Nation on Syria. (2013, September 10). The White House. Retrieved from http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2013/09/10/remarks-president-address-nation-syria
7. Roberts, Geoffrey. (1999). The Soviet Union in World Politics: Coexistence, Revolution and Cold War, 1945-1991. London: Routledge.
8. Soares, John A. (2000). Cuban Missiles Crisis. In Showalter, Dennis ., & DuQuenoy, Paul. (Eds.), History in Dispute (Vol. 6. The Cold War, Second Series, pp.70-76). USA: St. James Press.
9. Subrahmanyam, K. (2010). Superpower Rivalry and Conflict: The Long Shadow of the Cold War on the 21st Century. Chari, Chandra. (Ed.). New York: Routledge.
-------------------------------

ไม่มีความคิดเห็น:

แสดงความคิดเห็น

อาเซียนแทรกแซงเมียนมา หรือเมียนมาแทรกแซงอาเซียน

15 ตุลาคม 2017 ชาญชัย คุ้มปัญญา (ตีพิมพ์ใน คอลัมน์ “ สถานการณ์โลก ” ไทยโพสต์ ปีที่ 21 ฉบับที่ 7646 วันอาทิตย์ที่ 15 ตุลาคม พ.ศ.2560) ...